Next
Yapay zeka ve otonom sistemlerin ortaya çıkışı 20. Yüzyıldaki bilgisayar devrimine dayandırılsa da sibernetik bilimin temelleri 800 yıl önce Hasankeyf'te atılmıştı. 12. yüzyılın sonlarında Cizre'de doğan ve Hasankeyf'te geleceğin teknolojisi olarak kabul edilen robotik sistemleri hayata geçiren Ebuliz İsmail İbn er-Rezzâz el-Cezîrî'nin yaşamının büyük bölümü tarihi Hasankeyf'te geçmişti.
Bilim tarihi incelendiğinde, her bilim dalının kendi gelişim evreleri, buluşları ve sistemleştirilmesi açısından sınıflandırmalara tabi tutulduğu görülür. Her sistem ve buluş, bulan kişinin adıyla anılmıştır. Bu nedenle teorilerin yaygınlaşması da o isimlere atıfta bulunarak devam etmiştir.
EL CEZERİ, HASANKEYF MÜZESİNDE
Yukarıdaki isimler, tek bir buluşla dünya bilim tarihi içinde yerlerini almışlardır.
Arşimet suyun kaldırma kuvvetini, Pascal bileşik kaplar teorisini, Newton ise yer çekimini bulmuştur.
Her konuda olduğu gibi bilim konusunda da çekinik davranarak, dünya ölçeğinde ve birçok bilimin öncülüğünü yapan büyük değerimiz El Cezeri’de bu çekinikliğin kurbanı olmuş. Yukarıda saydığımız bilim adamları tek buluşla dünyada tanınmışlardır.
El Cezeri, bugün kullandığımızı düşündüğümüz birçok bilim dalının hem mucidi hem de kurucusudur. Öyle ki Kitabü’l-Hiyel (Mekanik Bilgisi Kitabı) adlı eserinde yüzden fazla farklı mekanik aletin tasarımı ve çizimleri mevcuttur.
Hasankeyf Müzesi’nde oluşu, 800 yıl sonra doğduğu topraklarda ve bilimsel çalışmalarını yaptığı, üç yıl boyunca deneyler gerçekleştirdiği Artuklu Sarayı’nda yaşaması bizlere büyük bir armağandır. Hasankeyf’in tarihsel değerinin yanında, El Cezeri’nin orada yarattığı bilimsel değerin de mutlaka görünür olması ve turizm faaliyetlerinde kullanılması ihmal edilmemelidir.
HASANKEYF'TE BİR BİLİM ADAMI YAŞAMIŞTI
12.500 yıllık Hasankeyf, tarihi ve kültürel zenginliğinin yanı sıra bilim tarihine kazandırdığı isimlerle de dikkat çekiyor. El Cezeri'nin buluşları, yüzyıllar öncesinden günümüz teknolojisine ışık tutmuştu.
Hasankeyf’in ne kadar zengin bir antik kent olduğunu okurlarımızla paylaşıyoruz.
Yaklaşık 800 yıl önce tarihi Hasankeyf’in saraylarında, suyun kaldırma kuvveti ve ağırlık dengesiyle kendi kendine hareket eden insansız otomatlar geliştiren El Cezeri’nin mirası, bugün insansız deniz araçları ve otonom hava araçlarıyla yeniden hayat buluyor.
SİBERNETİĞİN ÖNCÜ İSMİ
12. Yüzyılın sonlarında Cizre’de doğan ve Batman’ın tarihi ilçesi Hasankeyf’te başmühendis olarak görev yapan Ebul İz İsmail İbni er-Rezzaz el-Cezeri, geliştirdiği su gücüyle çalışan otomatlar, kendi kendini dengeleyen mekanizmalar ve geri bildirim sistemleriyle dünya bilim tarihinin ilk sibernetik ve robotik dahilerinden biri kabul ediliyor.
El-Cezeri, Diyarbakır’daki sarayda ‘başmühendis’ olarak görev yaptıktan sonra Hasankeyf’e gelir ve yaşamının büyük bölümünü burada geçirir.
El-Cezeri’nin tarihi Hasankeyf Kalesi'ndeki sarayda başlattığı sibernetik miras, dijital ve mekatronik çağındaki gelişmelerin de öncüllerinden biridir.
El-Cezeri’yi döneminin ve sonraki yüzyılların ötesine taşıyan temel felsefe, teorik bilgiyi pratik uygulamalarla ve sınanabilir mekanizmalarla birleştirmesi olmuştur.
Cezeri, uygulamaya geçirilmeyen her teknik ilmin doğru ile yanlış arasında kalacağını ifade ederek, modern mühendislik metodolojisinin altın kuralını 13. yüzyılın başında ortaya koymuştur.
Artuklular döneminde başkentlik yapan Hasankeyf’te, Artuklu Sultanı Nasrettin Mahmud’un desteğiyle saraylarda kapsamlı bir araştırma ortamı bulan El-Cezeri, icatlarını ve tasarımlarını ‘Olağanüstü Mekanik Araçların Bilgisi Hakkında Kitap’ adlı eserinde bir araya getirmiştir.
Eserde detaylı çizimler, dönemin mühendislik bilgisi, adım adım montaj talimatları ve geometrik esaslar yer alıyor.
Mühendislik tarihinde devrim yaratan pek çok temel prensibin ilk kez bu eserde belgelendiğini görüyoruz.
Dairesel hareketi doğrusal harekete çeviren ve günümüz içten yanmalı motorlarından jeneratörlere kadar sanayi makinelerinin temelinde bulunan krank mili mekanizması, Cezeri tarafından su pompalarında kullanılmıştır.
Batman Kültür ve Turizm Müdürlüğü de El-Cezeri’nin bu buluşlarının izlerini Hasankeyf Müzesi’nde yaşatıyor.
HASANKEYF’İN SİBERNETİK MİRASI
El-Cezeri, yaşamının önemli yıllarını geçirdiği Hasankeyf’te Anadolu’ya önemli bir sibernetik miras bırakmıştır.
Cezeri’nin geliştirdiği abdest aldıran otonom hizmetçi robotlar, içecek ikram eden insansı otomatlar ve farklı medeniyetlerin simgelerini bir araya getiren anıtsal fil saati, programlanabilir otomasyon sistemlerinin ve işlevsel robotik tasarımının en erken örnekleri arasında yer alıyor.
Bu tasarımların Avrupa’da incelenerek Leonardo da Vinci gibi Rönesans ustalarına da ilham kaynağı olduğu değerlendiriliyor.
Su gücü, dişli çarklar ve yer çekimi dengesiyle çalışan mekanik otomatlar, günümüzde yerini mikro mimarili bilgisayarlara, karmaşık sensör füzyonlarına ve yapay zeka algoritmalarına bırakmıştır.
Ancak arka plandaki mühendislik mantığı tamamen aynıdır; Bir dış uyarana veya veriye göre çevresini algılamak, kendi kararlarını otomatik olarak almak ve insan müdahalesine ihtiyaç duymadan görevini yerine getirmek.
El-Cezeri’nin su saatindeki şamandıra aracılığıyla su seviyesini ölçerek mekanizmayı tetikleyen dengeleme mantığı, bugün üç yedekli otonom uçuş kontrol cihazlarında ve yapay zeka destekli mini seyir füzelerinde saniyede binlerce kez hesaplama yapan algoritmalar biçiminde yaşamaya devam ediyor.
Tam 800 yıl önce tarihi Hasankeyf’in saraylarında suyun kaldırma kuvveti ve ağırlık dengesiyle kendi kendine hareket eden insansı otomatlar geliştiren El-Cezeri, Anadolu’ya sibernetik bir miras bırakmıştır.
Hasankeyf’e her gidişimizde El-Cezeri’nin o dönemde ortaya koyduğu eserler belleğimizde yeniden canlanıyor.
Sağlıkla kalın, Batman Çağdaş’la kalın.
