Güneydoğu Anadolu Projesi Eylem Planı (2008-2012)1

Mayıs 2008 tarihinde açıklanan rapor, Güneydoğu Anadolu Projesi (GAP) kapsamında orta vadede yapılması planlanan eylemlerden oluşmaktadır.  GAP 9 ili

kapsamına almaktadır.  Bunlar, Adıyaman, Batman, Diyarbakır, Gaziantep, Kilis, Mardin, Siirt, Şanlıurfa ve Şırnak’tır. Bu iller nüfus ve arazi büyüklüğü bakımından Türkiye’nin yüzde 10’unu oluşturmaktadır.

Bölgesel Kalkınmanın sağlanması için KÖYDES ve BELDES gibi projeler uygulanmıştır.  Benzer amaçlarla Kalkınma Ajansları’nın uygulanması hakkındaki kanun çıkarılmış ve ilk ajanslar açılmıştır.

GAP’ın etki alanındaki bölgede şu sorun alanları belirlenmiş ve GAP Eylem Planı’nın bu sorunlara çözüm getirmesi amaçlanmıştır:

“işsizlik, nitelikli işgücünün yetersiz oluşu, eğitim altyapısının yetersizliği, nüfusun eğitim düzeyinin düşüklüğü, sağlık altyapısının ve hizmetlerinin yetersizliği, içme ve kullanma suyuna erişimdeki sıkıntılar, kırsal altyapının tamamlanamamış olması, sanayi ve enerji altyapısının yetersizliği ve bölge içinde sermaye birikiminin sağlanamaması GAP Bölgesi’nin en önemli sorunları olmaya devam etmektedir”.

GAP Eylem Planı, ekonomik büyüme, sosyal gelişme ve istidam artışı sağlayarak bölgede yaşayan vatandaşların refahının sağlanmasını amaçlamaktadır.  Eylem Planı uygulanırken yerel dinamiklere ve içsel potansiyele dayanan politikaların uygulanacağı belirtilmiştir.

Eylem Planı kapsamında dört stratejik alan belirlenmiş ve bu alanlara göre finansman tablosu çıkarılmıştır.  Bu dört ana stratejik alan ve bu ana kalemler altında belirtilen finansman tablosu şöyledir:

Bütçe tablosunda, toplam finansman ihtiyacının yüzde 27’si “halihazırda öngörülen kaynak”, geri kalan yüzde 73’ü ise “ek finansman”, yani bulunacak finansman olarak belirlenmiştir.  Bu konuda herhangi detaylı bir açıklama yapılmamıştır. 

Tabloda da görüleceği gibi en yüksek ödeneği (yaklaşık yüzde 75) “Altyapının Geliştirilmesi” faaliyeti almıştır.  Ekonomik kalkınmanın gerçekleştirilmesi eylem grubu altında belirtilen ödenek de çıkarıldığında geriye kalan yüzde 19’luk oran Sosyal Gelişmenin Sağlanması kapsamında kullanılacağı planlanmıştır.  Yani GAP Eylem Planı daha çok bir altyapı geliştirme planı olarak dizaynedilmiş, sosyal gelişme ikinci planda kalmıştır.

Ekonomik Kalkınmanın Gerçekleştirilmesi

Bu eylem grubu, cazibe merkezlerinin oluşturulması, teşvik politikaları, KOBİ destekleri ve kümelenme, teknoparklar, kültürel-turizm, doğal kaynaklar ve yenilenebilir enerji ve tarım alanlarında istihdamın sağlanması, ürün deseninin artırılması, bölge pazarının ulusal ve uluslar arası pazarlara entegrasyonu gibi faaliyetlerden oluşmaktadır.

Bu eylem planı kapsamında öngörülen sorumlu kuruluşlar genelde DPT, GAP Bölge Kalkınma Teşkilatı gibi kurumlar, kamu bankaları ve merkezi yönetimin taşra teşkilatı olmakla birlikte birkaç faaliyet kapsamında yerel üniversiteler ve bir faaliyet kapsamında da İÖİ’ler sorumlu kuruluş olarak tayin edilmiştir.  Durum böyle olmakla birlikte işbirliği yapılacak kurumlar olarak yerel yönetimler ve STK’lar sayılmıştır.  Ancak bu işbirliğinin nasıl olması gerektiği ile ilgili herhangi bir açıklama yapılmamıştır.

Sosyal Gelişmenin Sağlanması

İstatistiki veriler GAP bölgesinin eğitim, istihdam, sağlık, sosyal hizmetler ve yardımlar, kültür, sanat ve spor alanlarında Türkiye ortalamasının çok altında olduğunu göstermektedir.  Eylem Planı’nda Sosyal Gelişmenin Sağlanması eylemi kapsamında, bu farklılıkların azaltılarak mevcut durumun normalleştirilmesi amaçlanmaktadır. 

Bu faaliyet eğitim, sağlık, sosyal hizmet ve yardımları ve kültür, sanat ve spor olmak üzere 5 ana faaliyetten oluşmaktadır.  Bütçeye bakıldığında en çok harcamanın eğitim kapsamında öngörüldüğü ortaya çıkmaktadır; sosyal gelişmenin sağlanması kapsamında bütçede öngörülen harcamanın yüzde 59’u eğitim harcaması olarak planlanmıştır (Eğitime yapılması amaçlanan harcama tüm GAP Eylem Planı harcamasının yüzde 11’idir).  En düşük ödenek ise yüzde 7 ile istihdam amacıyla planlanan harcamadır.

Sosyal gelişmenin sağlanması kapsamında sorumlu kuruluşların büyük çoğunluğu yerel üniversiteler, MEB, Sağlık Bakanlığı, YURT-KUR, İŞKUR gibi kurumlardan oluşmaktadır.  Sorumlu kuruluşlar arasında yine herhangi bir yerel yönetim kurumu belirtilmemiş, ancak işbirliği yapılacak kurumlar arasında mahalli idareler ve STK’lar sayılmıştır.

Altyapının Geliştirilmesi

Eylem Planı bütçesinin büyük bir oranının bu faaliyet kapsamında ayrıldığını önceki bölümlerde belirtmiştik. Bu, bu eylem kapsamındaki faaliyetlere verilen önemi göstermektedir.  Bu faaliyet başlığı altında sulama, enerji, ulaştırma ve sosyal fiziki altyapı faaliyetleri yer almaktadır.  Bu faaliyetler arasında sulama için ayrılan bütçe tüm Eylem Planı bütçesinin yüzde 42’sini, Altyapının Geliştirilmesi eylem grubunun ise yüzde 56’sını oluşturmaktadır.  Sulamaya Eylem Planı kapsamında ne denli önem verildiği bu rakamlardan anlaşılmaktadır.  Tüm bütçenin yüzde 42’si sulamaya ayrılmıştır.

Bu başlık altında öngörülen eylemlerin büyük çoğunluğu için sorumlu kuruluş bütçeden de anlaşılacağı gibi Devlet Su İşleri (DSİ) olmakla birlikte belediyelerin doğrudan sorumlu olduğu faaliyetler de vardır2.  Bunun dışında da belediyeler ve STK’lar işbirliği yapılacak kurumlar arasında gösterilmiştir.

Kurumsal Kapasitenin Geliştirilmesi

Taşra teşkilatı, yerel idareler ve bölgesel kuruluşlar ve GAP Bölge Kalkınma İdaresi olmak üzere üç faaliyetten oluşan kurumsal kapasitenin geliştirilmesi, Eylem Planı kapsamında en küçük bütçenin ayrıldığı faaliyet başlığıdır; tüm bütçenin sadece yüzde 0,5’inin bu kapsamda harcanacağı belirtilmiştir.  Ancak her ne kadar belirtilmiş

olsa da sadece yerel idareler ve bölgesel kuruluşlar kapsamında ödenek tahsis edilmiş, diğer iki başlık için herhangi bir faaliyet öngörülmemiştir.

Bu faaliyet bileşeni esas olarak yapılacak reformların uygulanması için uygulayıcı kurumların başta insan kaynakları olmak üzere kurumsal kapasitelerinin geliştirilmesini amaçlamaktadır.  Ayrıca GAP Bölge Kalkınma İdaresi Teşkilatı mevzuatının da yenilenmesi öngörülmektedir.

Bu eylem başlığında öngörülen faaliyetlerin sorumlu kuruluşları arasında herhangi bir yerel yönetim organı belirtilmemiş, ancak işbirliği yapılacak kurumlar arasında belediyeler ve STK’lar belirtilmiştir.

Sosyal Destek Programı (SODES)3 

 

GAP bölgesinde sosyal gelişmenin sağlanarak, bölgenin ülke ortalamasını yakalayabilmesi için GAP Eylam Planı bütçesine, GAP Eylem Planı kapsamında kamu kurumlarının olağan görevlerinin yanı sıra ortaya çıkan veya çıkabilecek sorunların giderilebilmesi için SODES programı uygulamaya geçilmiştir. 

SODES programı kısa dönemli, valiliklerin doğrudan sorumluluk aldığı bir proje demetidir.  Bu program kapsamında ilk proje teklifleri 2008 yılında sunularak, bu projeler uygulanmaya başlandı.  2008 yılında, bu kapsamda tahsis edilen ödenek toplamı 37 milyon TL’dir. 

Program bütçesinde, bu projelerin 2008, 2009, 2010, 2011 ve 2012 yılları için uygulanacağı, bütçeye konulan ödenekten anlaşılmaktadır.  SODES bütçesi aşağıda gösterilmektedir.

Tablo’da açıkça görüldüğü gibi, ödeneklere bakıldığında, en fazla ödenek tahsisi Sosyal Hizmet ve Yardım kalemi altında öngörülmüştür.  En az ödenek ise Kültür, Sanat ve Spor kapsamındaki harcamalar için planlanmıştır.

Grafik 1’de SODES kapsamında tahsis edilen ödeneklerin yıllar itibariyle dağılımı verilmiştir.  En çok ödenek tahsis edilen yılın 2010, en az harcama ise 2008 yılı için planlanmaktadır.