*Arkeolog Dr. Enver Akın’la hafta sonu Batman Çayı yatağındaki eski yerleşim birimlerinin alanındaydık. Çocukluğumuzda sık sık gittiğimiz Batman Çayı kıyısındaki TPAO’nun Gülbaraj’daki Su deposunun bulunduğu bahçenin hemen arkasındaki bölge olan Elmedina’nın üzerine şimdilerde uyduruk yapılar var. Elmedina’nın adı sadece şarkılarda kaldı…
*19. Yüzyılda Beşiri kazasının sınırları içinde kalan Elmedina, 1839-1845 yılları arasında Tanzimat döneminde yani Diyarbakır’ın eyalet olduğu yıllarda, komşu İl’in kazasıymış. 1845 Yılında ‘kaza’ yapılan Elmedina’nın 23 köyü varmış. Suriye-Şam’dan getirilen kumaşların işlenildiği bu şirin ilçe ürettiği giysileri, kelek-sallarla Diyarbakır’da giyim pazarına gönderirmiş…
ELMEDİNA’NIN, ŞİMDİ Kİ BEŞİRİ’YLE İLGİSİ YOK
Batman’ın hukukçularından avukat Murat Çiçek, tam bir tarih tutkunu.
Hafta sonu Batmanlı Arkeolog Dr. Enver Akın ile Batman Çayı yatağındaki eski yerleşim birimlerinin izindeydik.
Önce TPAO Batman Bölge Müdürlüğü’nün yıllardır su ihtiyacını karşılayan Gülbaraj su deposunun önünden geçtik.
Gülbaraj su deposunun bulunduğu park, çocukluğumuzda piknik yaptığımız alandı. TPAO’nun Sitesi’nde kalan aileler, hafta sonları berrak akan Batman Çayı kıyısında haftanın yorgunluğunu atardı.
Gülbaraj su deposunun hemen arkasından başlayıp Batman köprüsüne kadar uzanan alan ‘Elmedina’ ilçesinin olduğu bölgeydi...
Arkeolog Enver Akın, 1845 yılında Diyarbakır’ın ‘İlçesi’ olan Elmedina’nın bulunduğu alanın Balpınar’ın Yeniköy ile Batman’ın İkiztepe (Gırbereşik) bölgesindeki Batman Çayı yatağında olduğuna dikkat çekiyordu.
Batman Köprüsü’nden başlayıp ‘Se Male’ olarak bilinen Balpınar-Yeniköy’e kadar sıra sıra uzanan Elmedina’ya bağlı tam 13 köy varmış.
Diyarbakır Salahnamelerinde; Elmedina’nın adı ‘Beşiri’ olarak geçiyor. Beşiri’nin toprakları muhtemelen 19. Yüzyılda Beşiri kazası sınırları içinde olunca o şirin ilçeye sonradan ‘Beşiri’ adı verilmiş.
Diyarbakır’ın eski Beşiri kazasının şimdi ki ‘Beşiri’ ile hiçbir ilgisi yok.
Batman Çayı, 1926 yılında Beşiri’yi haritadan siliyor.
Cumhuriyet’in ilk yıllarında Siirt’in ‘Kobin’ köyü ‘İlçe’ statüsüne dönüşüp ‘Beşiri’ adını alıyor.
NAHİYE MÜDÜRÜ DAYANMAMIŞ
Kuruluşundan 1850’li yıllara kadar Beşiri Kazası Müdürlüğü’nün kimler tarafından yürütüldüğüne dair net bir bilgi yok.
Ünlü tarihçi İlber Ortaylı, Tanzimat dönemindeki yeni idari yapının tüm ülkede aynı anda başlatılmadığını hatırlatıyor.
Yeni düzenlemeler zaman almış.
1845-1852 Yılları arasında Elmedina’da ilk kaza müdürleri yörenin eşraflarından oluşmuş.
1852 Yılında Elmadina ile Rıdvan nahiyelerine 1600 kuruş maaşla Nafiz ağa bakmış.
Bir süre iki nahiyenin müdürlüğünü yapan Nafiz ağa görevinden alınmış ve hemen her yıl bir nahiye müdürü Elmedina’da görev yapmış.
İkinci nahiye müdürü Rusten ağaymış.
Ali bey ve Emin efendiye kadar hemen her yıl bir nahiye müdürünün atandığı Elmedina, bir süre idari açıdan Bitlis’e, adli işlemler yönünden ise Van’a bağlanmış.
Bu değişikliğin neden yapıldığı da bilinmiyor.
Ancak yeni düzenleme açısından keşmekeşliğe ve nahiye sakinleri zor durumda kalınca Elmedina, 1885 tarihinde tekrar Diyarbakır’a bağlanmış.
DEMİRKÖY HÖYÜĞÜ…
Elmedina’nın bulunduğu alanı arkeolog Dr. Enver Akın ile birlikte gezerken uyduruk konduların, depoların o yerleşim alanına konulması da ayrı bir sorun.
Yolumuz bu kez milattan önce 1400 yılına dayanan havalimanı karşısındaki Demirköy mezrasına düştü.
Akın, 1989 yılında araştırma ve arkeoloji kazının yapıldığı alana yıllar sonra gidince etrafını saran mezra sakinleri ile derin bir sohbete daldı.
Kozluk-Hallençemi höyüğü kadar eski yerleşim yerine dikkat çeken Dr. Akın, önemli bir ayrıntıya daha dikkat çekiyordu;
“Amerikalı bilim adamları 33 yıl önce bu önemli höyüğü keşfetti. Batman Çayı haftası çok önemli bir kültürel alandır. Neolitik dönemden günümüze kadar gelen dönemlerin izlerini burada görebiliyoruz. Maalesef şu ana kadar geniş kapsamlı bir kazı yapılmamıştır. Bu alan yeni kazılar için bakirdir. Batman’ın çekirdeğini bu alan oluşturuyor.”
Avukat Murat Çiçek, Batmanlı arkeolog Dr. Enver Akın’ın verdiği bilgilerin Batman için önemli olduğunu ve özellikle Elmedina’nın keşfi konusunda herkesin harekete geçmesi gerektiğini belirtiyordu.
Bir hafta sonunda Batman Çay yatağında tarihin izlerinin peşindeydik.
Kısacası; Batman Çayı yatağı çok ama çok önemli bir bölge.
Arkeologlar ve tarihçiler için bakir olan bu bölgede yapılacak kazılar Batman turizmine büyük katkı sunacaktır.
Sağlıkla kalın.