*Kurban Bayramı tatili, ‘15 Temmuz Demokrasi ve Milli Birlik Günü’ ile birleşti. Artık 9 günlük tatilin son günündeyiz. Hafta sonları genelde bu köşede okurlardan gelen mesajlara yer veriyoruz ama bugün yine bir ‘nostalji’ yolculuğuna çıkıyoruz…
*Batman’ın ‘İluh-Tepebaşı’ bölgesi, petrol şehrinin kendisidir. Bu şehrin 80 yıllık geçmişini eski petrolcülerin günlüklerinden öğreniyoruz. Petrol şehrine yakından bakmak ve tanımak için eski yerleşim birimlerinde yaşam hikayeleri oldukça ilginç…
BATMAN BÜYÜYOR, GELİŞİYOR AMA…
Evet, günümüzde birçok şehir gibi Batman da büyüyor, gelişiyor, değişip dönüşüyor.
Tam 88 yıl önce Bolulu Cevat Eyüp Taşman, Maden Teknik Arama Enstitüsü bünyesindeki Petrol İdaresi’nin başına geçtiğinde soluğu Batman’ın bağlı olduğu Siirt’te alıyor. Gerek komşu Siirt’in eski konakları gerekse de Mardin’in manastırlarında 1930’lu yılların başlarında ağırlanan Cevat Eyyüp Taşman, İhsan Ruhi Berent ve Abdurrahman Durukal gibi adını petrolcülük tarihine yazdıran ilk diplomalı petrolcüler, Batman’ı yarım milyonluk şehre dönüştüren ilk isimler olmuş.
Taşman ve Berent’in önerisi üzerine dönemin Cumhurbaşkanı İsmet İnönü, Amerika’dan satın alınan ilk Rafineri’nin Batman’da kurulmasına onay veriyor.
Kim ne derse desin, bu kentin hafızası ilk petrolcülerin tuttukları günlüklerdir.
Türkiye’nin ilk diplomalı petrolcülerin öyküleri sayesinde bu kentin ilk mekanlarına daha yakından bakmamıza ve tanımamıza olanak sağlıyor.
Batman’ın ilk mahalleleri İluh, Site, Akyürek ve Çarşı gibi dört eski mahalledeki o eski mimari yapılarıyla hiç ilgisi olmayan konutlar yaptırıldı şimdi de. Site’ye komşu olan çatıları kiremitli evlerin hiç biri kalmadı günümüzde.
DDY BATMAN İSTASYONUNUN ADI; ‘İLUH’TU
Eski petrolcülerden Hasan Hüseyin Ural, 1943 yılında tren seferlerinin başladığı DDY Batman Gar’ını şöyle özetlemiş; “Batman DDY istasyonunun adı; 1950 yılı öncesine kadar ‘İluh’tu. O dönemlerde İluh-Tepebaş’ında 7’si kerpiç, 6’sı da mağara olmak üzere toplam 13 ev vardı. Elektrik yoktu. DDY istasyonu arkasında, duvarları olmayan, direkler üzerine kurulmuş, üzeri sazlıklarla örtülü bir lokanta vardı. Tren yolcuğu yapanlar burada yemek ihtiyacını giderirdi. Köylüler kaldıkları yerleşim birimlerine, Maden Teknik Arama Enstitüsü’nün elemanları da istasyonda bekletilen araçlara binip petrol kamplarının yolunu tutardı.”
Petrol kentinin, ‘kentlilik kültürü’, petrol mühendisleri ve Türkiye’nin ilk sanatçılarının buraya düzenledikleri konser-tiyatro ve diğer etkinliklerle neredeyse 80 yıl önce çoğulcu bir katılımla bugünlere gelmiş.
Trabzon-Sürmeneli petrol mühendisi Selahattin Malkoç, 1950’li yılların başında, Türkiye’ye ilk gelin olarak gelen ABD’li eşi Anna Maria’yı, Raman Dağına getirmiş. Ve İngilizce öğretmen olarak 1955’ten sonra Petrol Atatürk Okulu’nda İngilizce derslerine giren Anna Maria, Batman ve Ankaralı dönemin öğrencilerine ‘İngilizce’ öğretmiş.. Malkoç’un ardından yakınlarını da Batman-Trabzon arasında mekik dokumuş. Staj yapmak için 1960 öncesinden Batman’a gelen Malkoç’un bir yanını kırsalda gören Batmanlı çoban sormuş; “Siz, Sarışın ve mavi gözlüler Selahattin beyin yakınlarısınız galiba.”
Cevat Eyüp Taşman, İhsan Ruhi Berent, Abdurrahman Durukal, Necat Egeran, Selahattin Malkoç, Melih Genca, Hasan Göker ve Süreyya Ekim gibi petrolcülerin hayat ve insanlarla ilgili hatıraları, ‘kara altın’ın hikayesini gözler önüne seriyor bu şehirde.
İLUH’UN HAFIZASINI OLUŞTURAN MEKANLAR
Petrol kentinin 50’lilerdeki küçücük Cumhuriyet meydanı çevresindeki bir çok mekan artık sararan arşivlerde. Bu şehrin ilk Belediye Başkanı merhum Sait Ramanlı’nın ilk mitingini yaptığı o meydan da çok değişti.
O meydan ile çevresi 1980’lere kadar petrol kentinin ‘kalbi’ konumundaydı.
DDY Peronundan soluğu kent merkezinde alanlar, önce DDY parkında çay-kahve molasını verir ve birinci ile ikinci caddeye yol alırdı. İstasyona komşu olan lavabo-WC’yi işleten meşhur Fakir Abdo dayı vardı.
Meydanın çevresi eski otellerle doluydu. Havuzlu, geniş avluları ve de bahçeli olan o eski konaklama mekanlar ile yanı başlarındaki çoğunluğu Urfalı ustaların çalıştıkları lokantalar petrol emekçileri ile İluh’luların uğrak noktası olurdu.
1950’lerin başına kadar İluh Deresi’ne varmadan iki Han’ın da bulunduğu Batman’da 1960’larda yapılan pasaj-iş merkezleri eski petrol kentinin yapısını hızla değiştirdi.
Günümüzde birinci cadde ile ikinci caddeyi bir birine bağlayan ama üst katları kullanılmayan, alt katlarında ise giyim mağazalarının bulunduğu eski Biçiçiler, Şengünler, Gündüzler, Kayhanlar ve Dar Pasaj gibi bazı iş merkezleri eski kentin unutulan alanlarından biri.
Ünlü Pastanesi, Abit Direkçi, Yavuzlar ve Diyarbakırlı Kadayıfçı Hüseyin Usta, pasta-tatlı mamulleriyle ön plana çıkardı. Bir de yıllarca restaurant olarak hizmet veren Urfalı. 1960 ve 70’lerin pastaneleri bayramlardan önce sabahlara kadar çalışıp evlere tepsilerle baklava-kadayıf servisi yapardı.
Kısacası, 1950’li yılların İluh’u ile 2022’nin petrol şehri arasında çok şey değişti.
Sağlıkla kalın…