*Elmedina, 1926 yılına kadar İkiztepe (Gırbereşik) köyünün dibinden geçen Batman Çayı kıyısının karşı yakasındaydı. Diyarbakır’ın son kazası Elmedina, Batman Çayı’nın yuttuğu küçük bir ilçeydi. Osmanlı dönemindeki nahiyelerde olduğu gibi Müdürlük, Jandarma karakolu, Camisi ve Medresesi olan bu kent, 1930 yılında tamamen sular altında kalarak haritadan silindi…
*Diyarbakır Salnamelerinde Elmedina’nın bir diğer adı ‘Beşiri’ diye kayıtlarda geçiyor. 1530’da ‘Nahiye’ konumunda olan Elmedina, 1733 yılında Diyarbakır’ın 18’nci ‘İlçe’ statüsüne kavuşuyor… Elmedina, haritadan silinmeden önce ‘Şam’ işi kumaşlarının üretildiği kentti. Günümüzde halk şarkılarında adı geçen ‘Elmedina’ aslında Batman ve Beşiri’nin çekirdeğini oluşturuyor…
ŞAM İŞİ KUMAŞLARININ ÜRETİLDİĞİ KENTTİ
2008 Yılındaki ‘1’nci Uluslararası Batman ve Çevresi Tarihi ve Kültürü Sempozyum’unda Doç. Dr. Abdurrahman Acar, ‘Batman Çayı’nın tarihten sildiği kent; Elmedina’ya dikkat çekerken, ilgimi çekmişti.
Acar’ın, Elmedina ile ilgili sözlerini Batman Çağdaş’ın manşete taşımıştık.
Merhum babam, ‘Elmedina’yı anlatırdı bize.
Su altında kaldıktan sonra eski yapıların temellerini dün gibi hatırlardı merhum babam… Bismil ilçesinin Tepe beldesinden gelip Kozluk-Tuzlagözü’ndeki tuz ocaklarından ‘tuz’ getiren dedemin yolunun Elmedina ile kesiştiğini söylerdi merhum babam.
Kervanların ve kumaş satıcılarının buluştuğu Elmedina, şimdilerde Batman’ın bir mahallesi olan Batman Çayı kıyısındaki İkiztepe (Gırbereşik) köyünün karşı yakasındaydı.
Elmedina, çok da büyük bir kent değildi.
Osmanlı döneminin idari yapılanmasında, diğer nahiyelerde olduğu gibi Elmedina’da Müdürlük, Jandarma Karakolu, Camii, Medrese ve Rüşdiye mektebi gibi kurumlar vardı.
ELMEDİNA’DA 5 OKUL VARDI
Elmedina 1893 yılında yani ‘İlçe’ statüsüne kavuşmadan önce bir ‘İptidaiye Mektebi’ açılmıştı. Halit Bey, beş yıllık Diyarbakır Valiliği döneminde (1897-1902) yılları arasında modern okulların açılmasına öncülük yapmıştı. Ve o dönemin küçük ilçesinde tam 5 İptidaiye Mektebi açılmıştı.
Maarif nezaretinde Eğitim Bakanlığı’na bağlı okulların yaygınlaşmasıyla birlikte Diyarbakır Valisi Halid Bey’in talimatıyla 5 okulun açıldığı Elmedina ile Diyarbakır Vilayeti Salnamesi’nde bakın neler yazıyor;
“Vaktiyle Elmedina kazasında mektebi namına bir bina bile mevcud değil iken Vali Ali Atufetlü Halid beyefendi hazretlerinin himemat-ı celile-i perveraneleriyle 5 adet mekteb-i iptidai inşa ve tesis olunmuştur.”
Elmedina-Beşiri’deki Hamidiye İptidai Mektebinin ilk muallimi yani öğretmeni Abdülkerim Sait Efendi imiş. Aylık maaşı 150 kuruş olan ilk eğitimci, 1911 yılında üç ay süreyle Elmedina’da görev yapmış. İlk eğitim yuvasında 13 öğrenciye eğitim verilmiş. İlçede okuma çağındaki 83 erkek ve 97 kız öğrenci için daha sonra 4 okul daha yapılmış…
SALLARLA TİCARET YAPILIRDI
Bir dönemler Batman Çayı kıyısında ticaretin önemli duraklarından biri de Elmedina idi.
Ticaret kelek ve sallarla yapılırdı.
Küçük çaplı tekstil atölyelerine; Suriye’den getirilen Şam kumaşları elbiseye dönüşürdü.
Kumaş ve elbiseler Diyarbakır’ın eski çarşısında pazara çıkardı.
Elbiselerin işleme merkezi Elmedina idi.
Batman Çayı, özellikle bahar aylarında karların erimesiyle taşar ve su yatağındaki yerleşim yerlerine zarar verirdi.
Yüz yıllar önce süre gelen bu tehlikenin farkında olan Elmedinalılar, o dönemler kendilerine göre; bazı önlemler almıştı.
Örneğin Elmedinalı’lar, her akşam bazı gençleri Batman Çayının kıyısında nöbet tutarlarmış.
Suyun yükseldiğini fark eden ilçe sakinleri, evleri önceden boşaltırlarmış.
Yine akarsuyun taşımasını önlemek için kıyıda ‘Kül’den ‘Sed’ler yaparlardı.
Beşiri kazasının merkezi ise Elmedina idi.
BEŞİRİ, KUBİN KÖYÜNE TAŞINDI
1926 Yılındaki büyük sel felaketi, ilçenin büyük bölümünü haritadan silmişti.
1930’a kadar tamamen haritadan silinen Elmadina, şimdilerdeki Beşiri olan Siirt’in ‘Kubin’ köyüne taşınıyor.
Ve günümüzün Beşiri ilçesi; Elmedina’nın eski adını alıyor.
Elmedina’nın sakinleri, sel baskını sırasında Gırbereşik, Segirke, Semale ile Kubin (Beşiri) yerleşim birimlerine taşınıyorlar.
1945 Yılındaki nüfus sayımına göre; Elmedina’da yaşayanların sayısı 200 civarındaymış. Son sakinlerinin anlatımlarına göre; suyun karşı yakasındaki Diktepe (Hıncıka) köyüne giderken, Elmedina’nın mezarlığını çay yatağında görürlerdi, bir de 1950’li yıllara kadar Elmedina’nın minaresi Batman Çayı’nda görülüyormuş.
Elmedina’nın sonuna doğru gelindiğinde; Camisi, 5 İptidai Mektebi, 1 Rüşdiye Mektebi ve Jandarma karakolu olan ve 60 yıl öncesinde bölgenin giyim merkezi Elmedina, günümüzde artık halk şarkılarında adı yaşatılıyor…
Bugün de Batman Çayı’nın haritadan sildiği Elmedina, bir diğer adıyla eski Beşiri’nin öyküsünü siz okurlarımızla paylaşmayı bir görev bildik.
Sağlıkla kalın…